Laat ik met een anekdote beginnen, het is waar gebeurd.
In Oss was in 2002 de vraag actueel met hoeveel geld de stad haar kunstenaars zou moeten steunen. De vraag daarbij was tegen welke tegenprestatie. Aan mij werd een antwoord gevraagd. Ik gaf aan: tussen de 1500 en 3000 €, de tegenprestatie was: niet in Oss exposeren, Oss links laten liggen en ergens anders je werk tonen. Wel het logo van de stad dan op het drukwerk tonen. En, de stad verplichtte zich dan op haar website aan te geven welke kunstenaars uit haar midden waar te zien waren. Oss promotie van de bovenste plank. De Gemeenteraad nam dit idee unaniem aan.
Uit onvrede over het kunstbeleid van de stad Amersfoort verlaten beeldend kunstenaars Amersfoort. Ze exposeren overal en hun stad laten ze links liggen. Prima actief, en Amersfoort: steun dit initiatief, wees trots op je kunstenaars steun hun exodus.

Het effect van deze actie is derhalve dat de Amersfoortse politiek met hun neus op de feiten wordt gedrukt, van alles blijkt niet te kloppen, oa huisvesting voor beeldend kunstenaars of atelierbeleid. Tsja, je hebt daarbij zo je verleden: geen belangrijk werk van Mondriaan, en Armando zag het ook niet meer zitten. Daarmee verbreek je ook een relatie met kunstenaars, en dat ijlt dus nog een stukje stevig door. Tegelijkertijd, eerlijk is eerlijk, cultuurplekken als het Mondriaanhuis doen er van alles aan deze te herstellen en de relatie met een van de beroemdste inwoners opnieuw tot leven te wekken.

Mij is gevraagd iets te zeggen over de omgang met kunstenaars in Duitsland. Om de verwachtingen te managen, mijn ervaring is slechts twee maanden oud. Maar, mijn mening is al gevormd, nog pril, maar gevormd.
Mij is gevraagd naar aanleiding daarvan iets te zeggen over de mogelijkheden van omgang met kunstenaars in Amersfoort. Dient het een als voorbeeld voor het andere? Ik hoop, laat ik dat uitspreken, dat Amersfoort er iets over gaat vinden en dat het een voorbeeld voor Nederlandse Gemeenten kan zijn.
Ik kan echter geen voorspellingen doen. Maar ik kan wel verwachtingen uitspreken en een wens doen.

Ik deel u eerst feiten. Deze feiten zijn verbonden aan Metropool Ruhr en de positie van Dortmund daarbinnen. Let wel, Metropool Ruhr telt 18.000.000 inwoners, telt 650 culturele instellingen, van Operahuizen met 1500 stoelen tot presentatieruimtes van niet meer van 60 vierkante meter. Dortmund is binnen die context de best bezochte stad qua Cultuur, met ongeveer 1,2 miljoen bezoekers op jaarbasis. Dat maakt de Dortmunder U top 5 van de best bezochte musea in Duitsland. Het Sprengel in Hannover ligt aan kop met 800.000 bezoekers, gevolgd door het bekende Pergamon Museum met 700.000. Interessant dat een kunstmuseum voor Moderne en Hedendaagse beeldende kunst een van de best bezochte musea van Duitsland is. Het zegt iets over hoe de Duitsers tegen Moderne en Hedendaagse kunst aankijken. Geloof me, heel anders dan in Nederland. Op de Tefaf bevestigde de bekende internationale kunsthandelaar Bob Haboldt me dat: hij doet alleen zaken met Moderne Meesters in Duitsland en voor prijzen die doorgaans voor Oude Meesters worden betaald.
Geen individuele miljoenen bezoekersmusea in Duitsland, maar dat komt door de enorme keuze aan musea. Museumbezoek samen opgeteld is meer dan 20 miljoen bezoekers en daarmee gaat Duitsland aan kop in Europa.

Interessant is om te weten dat de Duitse Museumvereniging niet in bezoekers telt maar in bezoeken. Zij kwantificeert het bezoek niet maar kwalificeert het. Ik kom daar nog op terug, want het houdt verband hoe er met haar kunstenaars wordt omgegaan in Duitsland. Ook met haar wetenschappers, schrijvers, musici en academici. Het is eigenlijk 1 aan elkaar gebonden groep. Te weten, de Academie voor Kunst en Wetenschap is van Duitse oorsprong en voor deze in Nederland is gesticht, bestaat deze in Duitsland al meer dan 100 jaar. Het is maar dat u het weet. Van de Nederlandse hoorde je bij de oprichting veel, maar nu is het stil water. In Duitsland is het een vast raadsorgaan voor ministers, politici en hoge ambtenaren, maar ook voor de media en pers. Begint het omgaan met kunstenaars eigenlijk niet daarmee, met een serieuze omgang, met een gevestigde omgang, wat een beeld dient te krijgen, statuur. Ja, we hebben de Raad voor Cultuur in Nederland, het adviesorgaan aan Staatssecretaris en minister van Cultuur, dat is in enkele opzichten vergelijkbaar qua werking en aanzien. Maar dat hebben ze in Duistland weer niet. Dat soort zaken zijn gepersonifieerd in wie aanzien door werk heeft verdient, een voorbeeld is Gerhard Richter. Aanzien en waardering heb je niet, je krijgt het of niet, en je werk is ijkpunt.

Ik geef u ook mijn mening. Dat is iets anders dan feiten geven. Het is niet moeilijk over kunst en cultuur een mening te hebben, dat is een feit. Dat staat iedereen ook vrij, dat is ook een feit, hoe opgerekt een mening ook kan zijn. Helaas is het makkelijk deze mening als een feit te presenteren. ‘Dat kan mijn kleine broertje ook’, is wellicht de meest bekende. Kunstenaars zijn moeilijke mensen, of niet te volgen, platitudes maar als feiten gaan ze door de wereld. De verrechtsing van de maatschappij is hierop gebaseerd, op de vermenging van feiten en meningen. Fake News, het begrip bestond niet eens, nou ja, Goebbels zei: een leugen 1x vertelt blijft een leugen, een leugen 1000 keer vertelt wordt waarheid. Nog strakker: de waarheid is de grootse vijand van de staat.
Ik geef u eerst feiten, mijn mening krijgt u later.

A-market: Metropole Ruhr
De kunstbegroting van Metropole Ruhr bedraagt, volgens het cultuurplan 2016-2018 jaarlijks 185 miljoen Euro. 36 miljoen is voor kunstenaarsbeleid. Dat is ongeveer een vijfde van de kunstbegroting en bedenk dat dit voor een Landesteil is en niet voor heel Duitsland. Dan is de kunstbegroting nog eens met de factor 5 groter. Wat betekent dit? Dit betekent dat de inzet in kunstenaars enorm is. Dat blijkt ook wel als je de nieuwste Kunstforum ter hand neemt en deze leest: Kunst Lernen. Wat opvalt is hoe veel academies Duitsland telt en hoe professioneel deze zijn uitgerust. Ook valt op welk niveau deze een rol spelen in het landschap van de beeldende kunst. Rita McBride is de Rektiorin van de Academie van Dusseldorf, een van de beste van Duitsland, trekt bekende en goede kunstenaars aan als docenten en doet mee in de wereld van Biennales en Documentas. Het feit dat kunstenaardocenten professor zijn, zo worden uitbetaald, gewaardeerd en meedoen in het discours rond de beeldende kunst en de kunstkritiek – denk aan Gerard Richter, een van Dusseldorfs bekendste leraren – is een van Duitslands bekende opiniemakers als het over de beeldende kunst gaat. Misschien is Rem Koolhaas in Nederland diens evenknie.
Het betekent ook dat het publiek op vele manieren met de beeldende kunst in aanraking kan komen: via een dicht geweven infrastructuur, een groot aanbod, vele projecten ook in de Openbare Ruimte, via de media, en de goede kranten. Die Frankfurter Algemeine loopt mijlen voor op welke krant in Nederland dan ook als het gaat om hoogwaardige kunstkritiek mede door de inzet van uitstekende stukken van bekende kunstenaars.
Het Kulturbereiche van de stad Dortmund ligt boven de 60 miljoen € en 18 daarvan is voor de Dortmunder U. Dit budget is opgedeeld in een begroting voor de exploitatie en salarissen en een begroting voor subsidies aan de partners die in de U onderdak hebben. Deze begroting is gekoppeld aan 3 andere begrotingen, die van NRW, Bundes en Landes. Het gaat hier om voornamelijk projectsubsidies. Tesamen is het een budget van 4 miljoen voor activiteiten. Van het totale kultuurbereik is 20 miljoen gekoppeld aan kunstenaars en kunstpraktijk, zogeheten Kunstlische Leistungen. Dit begrip kennen we niet, het is zoiets als opdrachtenbeleid van het Mondriaanfonds. Alleen draait het niet om opdrachten maar om praktijkbevordering, reizen en studie. Wat is de tegenprestatie? Die is er Faktisch niet. De tegenprestatie is dat de kunstpraktijk zich blijvend ontwikkeld en een vaste plaats in de stadomgeving behoudt. Ja behoudt, daar is de kunstpraktijk dus zelf voor verantwoordelijk en de overheid neemt deze verantwoordelijkheid uitermate serieus en heeft daar een budget voor over. In andere woorden gezegd, de overheid is medeontwikkelaar van de kunstpraktijk en is actief medeverantwoordelijk en heeft daar ook een budget voor. Aan de hoogte van de bedragen kunt u afleiden dat de medeverantwoordelijkheid serieus genomen wordt. De reden? WOII. Dortmund was platgegooid, en stond voor de wederopbouwopgaaf. Plus de Entartete Kunst praktijk van de Nazis had zo’n enorme impact, dat zou niet meer kunnen en mogen gebeuren. Laat ik het in mijn woorden uitdrukken, je moet zoiets enorms mee hebben gemaakt om je cultuur en kunst op waarde te schatten. Dit kan als je de kunstpraktijk voedt zich daartoe ook groot en zichtbaar te maken. Urgentie moet worden gevoeld.
Een hoofdpunt dus voor Amersfoort: neem de kunstpraktijk serieus en geef deze een vaste plaats in de ontwikkeling van de stad. Pak deze op als een doorlopende ontwikkeling en maak er beleid op en zet deze boven aan de beleidskalender.

Nu is Amersfoort een stad die de kunst serieus maar loopt helaas achter zich zelf aan als het om kunstenaarsbeleid gaat. Een stad moet immers naar voren kijken. Maar, om het even rechtstreeks te zeggen, wat is de urgentie? Is er die eigenlijk wel? Rotterdam is in dit opzicht misschien wel een aardige vergelijking, ook in context met Dortmund: beide platgegooid, een haven, interessante strategische ligging, veel handel. Kijk met dat in het achterhoofd eens naar het bouwen in Rotterdam: voren te kijken, het moet nieuwer, groter, hoger en meer. De eerste generatie na-oorlogse bouwwerken heeft alweer plaatsgemaakt voor nieuwere, grotere en hogere gebouwen. Dynamiek, daadkracht en groei zijn wezenskenmerken van deze stad. Bestaand is goed, nieuw is beter.
Is dat zo? De kracht van Amersfoort zou kunnen liggen in een pas op de plaats te maken, te bezinnen op de langere termijn. En soms moet je daarbij ook eens achterom kijken.
Op zoek heb ik eens achterom gekeken en trof oa Nieuw Amersfoortpeil 2008-2015 aan, de cultuurnota van Amersfoort, niet lang geleden terug. Opvallend is de rol van het Cultuurlint, bij uw bekend en de verhuizing van Kunsthal Kade naar het Eemhuis, inmiddels een feit. Voor 2008 was er veel aandacht voor Kunst in de wijk, met een aandachtspunt in de wijk Vathorst. En wie denkt nog aan Felix Villanueva met diens Centrum voor beeldende kunst Provincie Utrecht. Destijds ondergebracht in het Mondriaanhuis. Of 1989 Jippe Hoekstra en diens lijvig beleid over manifestaties in en om Amersfoort. Sowieso is het wel eens goed de oude doos om te keren en goed en grondig te lezen wat er allemaal is bedacht en ontwikkelt. Men staat dan vaak verstelt van de rijkheid aan initiatieven. Maar, eerlijk is eerlijk, kunstenaarsbeleid is in al deze stukken een kantlijn paragraaf en gaandeweg de jaren helemaal ingegraven in de voorwaarden dat het vooral beleid is dat een uitkomst dient te hebben. Wellicht, mijn hint, goed om uitkomsten anders te formuleren en accenten anders te leggen dan bijvoorbeeld hoe toch iedere keer weer het publieksgebruik vast gelegd dient te worden.

Dortmund is een grote havenstad. U weet het niet? Het was een van Duitslands belangrijkste Hansesteden en lag aan de zogeheten Hellweg die rechtstreeks naar Berlijn en Warschau voerde. Een van de meest kenmerkende aspecten van Dortmund is de haven, naast de industrie: kolen, staal en bier. Zwart, rood en geel. De kleuren van de Duits vlag, jawel. In de Kultuurvisie van Dortmund zegt en vindt men daar ook iets over en wel in context van Metropool Ruhr, maar de haven is een accent, want de stad omarmt deze. Het sterke is dat het niet om overslag en schepen draait, maar om verbindingen, ontwikkelingen. Het is het kapitaal van de stad: de kolen werden verscheept, het ijzer gesmeden en de staal geproduceerd, het bier er van gebrouwen. Het landschap, je vergeet hoe groen het gebied om Dortmund is, biedt een prachtige coulisse voor dit kapitaal. Prachtig om te zien hoe de stad betaald om deze verbindingen tot leven te wekken, jawel oa door actief en doortastend kunstenaarsbeleid. De Dortmunder U is op het kruispunt van stad noord en zuid, tussen oude centrum en haven gebouwd, in 1920. De kroon van het gebouw was een lichtbaken, precies: als een vuurtoren tussen stedendelen, tussen aanbod en gebruik, tussen productie en afname. Niet voor niets heet het een centrum te zijn voor Kunst en Kreativiteit. De achtergrond is dat kunstenaars zich bewegen, niet monodisciplinair zijn maar multi, hun werk graag op plekken brengen die verrassen en helemaal niet vaak kunstgebonden zijn, en allianties aangaan. Ik ken geen beroepsgroep die zo actief allianties aangaat dan kunstenaars. Dortmund vertrok vanuit ontschotting van het ene beleid van het andere, kunstenaarsbeleid is in Dortmund investeringsbeleid. Een tweede hint aan Amersfoort: zie kunstenaarsbeleid als beleid dat anders gestuurd wordt dan bijvoorbeeld simpelweg uit kunstenaarsbeleid. Leg vast wat behoeften zijn en bovenal, betrek kunstenaars bij je beleid. Laat ze mee praten en zelf allianties smeden. En ondersteun dit proces gul en voor meerdere jaren achtereen. Kunstenaarsbeleid is in Duitsland iets als Volkskracht.
Voor Dortmund is Metropole Ruhr belangrijk, en in het bijzonder de Ruhrmuseen. Elk jaar een thema en wisselend een accent gelegd op wie de voortrekker is en wie volgt. In 2018 is dat Dortmunder U. Aanleiding was Ruhr Culturele Hoofdstad, 2010. Toen is de basis gelegd voor diverse doorlopende projecten en verbindingen, oa Ruhr Museen. Mijn derde hint is dat Amersfoort met Utrecht een verbinding heeft gesmeed, De Stijl 100 jaar en hier op door kan gaan. Werk samen en wissel om de beurt af. Voor de Ruhrmuseen geldt daarbij, geloof of het of niet, zorgen de groten voor de kleinen! Ook als het om kunstenaarsbeleid gaat. Met andere woorden, Dortmunder Kunstenaars vooral ook in Bochum, Essen, Bielefeld, Recklinghausen exposeren. Ruhr treedt samen op om u te faciliteren.

Waar is het in Amersfoort gekanteld? Begon het niet met de bouw van De Zonnehof? Eens kwam deze vliegende kunstschotel de stad in, landde en vormde het karakter van het kunstklimaat van de stad. Kunsthal Kade is niet voor te stellen zonder de Zonnehof. En het gebouw verwelkomde zoveel kunstenaars, kunstwerken, musea, bezoekers. De bouw van kunstbeleid in Amersfoort heeft er zijn kleur door gekregen. De bouw van kunstbeleid kreeg vorm, trok de stad naar een ander niveau en maakte een stad waar niet alleen geld verdiend werd, maar waar het ook op een prettige manier kon worden uitgegeven. Aan kunstenaars bijvoorbeeld. Sinds het begin van de jaren negentig leek Amersfoort onafgebroken te kunnen doorgroeien. Maar op een zeker moment nam de groei af, waren de sponsorpotten leeg, trad cultureel stilstand in. Andere subsidiepotten werden aangebroken en lonkten voor elk nieuw initiatief werd een festival opgericht. En de bestaande instellingen gingen ondertussen onverdroten door, clusterde ook. Zo ging er niets af, en kwam er jaar in, jaar uit, eigenlijk alleen maar bij en op een wat oneigenlijke manier. Niet aan de kunst zelf gekoppeld, lees: aan kunstenaars. Mag ik Amersfoort vergelijken met de snack de kapsalon, veel van alles.
In een kantelend politieke klimaat, de bankencrisis kwam er overheen, economische recessie volgde. De sector kreeg voor het eerst te maken met ongekende bezuinigingen. Tranen met tuiten.

Hoe beleeft Amersfoort een nieuwe culturele bloeiperiode? Niet groeien! Denk dan eerder na over een groei en het succes van eerder opgerichte instellingen kan faciliteren, zoals de Kunsthal, of het Mondriaanhuis, want elk jaar is het Stijljaar, niet alleen in 2017. De fixatie op nieuw gaat ten koste van dat wat er al is. Waar alleen maar bijkomt en niets afgaat, lopen aanbod en vraag vroeg of laat uit de pas. Zolang de financiering meegroeit valt dat niet op, maar wanneer de geldstroom stagneert of minder wordt, vallen er gaten.
Het gaat om beter.
Daarom mijn wensen voor Amersfoort uit Dortmunds perspectief:
1 Gebruik Utrecht, uw spreekwoordelijke Ruhr collega: samen sterk en leg een eigen accent;
2 Maak van de Kunsthal het beste presentatie instituut van Nederland op Duits niveau stop alle potjes in dit instituut. Laat ze vooral ook koppelen aan kunstenaarsbeleid.
3 Maak samen met Utrecht een werkelijk internationale toptentoonstelling en maak een revolving fund voor de Kunsthal dat zij de aanzuigende werking houdt en blijft ontwikkelen.
4 En vooral bij alles kunstenaars uitnodigen en neem daarvoor een paar jaar de tijd, kies en versterk waar je goed in bent en vooral onderscheidend. Denk niet in hokjes maar verbindt over beleid heen en doe als Dortmund, kunstenaarsbeleid is investeringsbeleid. Denk zoals je een nieuw bouwproject aanpakt, de Duitsers maken van alles een Baustelle. En kies, want wie kiest wordt gekozen.
Ik wens Amersfoort niet het meeste, het mooiste maar het beste.